೨.೧.೬ — ಅವ್ಯಯಂ ವಿಭಕ್ತಿಸಮೀಪಸಮೃದ್ಧಿವ್ಯೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಾಭಾವಾತ್ಯಯಾಸಮ್ಪ್ರತಿಶಬ್ದಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಪಶ್ಚಾದ್ಯಥಾನುಪೂರ್ವ್ಯಯೌಗಪದ್ಯಸಾದೃಶ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಸಾಕಲ್ಯಾನ್ತವಚನೇಷು

avyayaṃ vibhaktisamīpasamṛddhivyṛddhyarthābhāvātyayāsampratiśabdaprādurbhāvapaścādyathānupūrvyayaugapadyasādṛśyasampattisākalyāntavacaneṣu

ವರ್ಗ: ವಿಧಿ ಸೂತ್ರ
ಪದಚ್ಛೇದ: ಅವ್ಯಯಮ್ · ವಿಭಕ್ತಿ + ಸಮೀಪ + ಸಮೃದ್ಧಿ + ವ್ಯೃದ್ಧಿ + ಅರ್ಥಾಭಾವ + ಅತ್ಯಯ + ಅಸಮ್ಪ್ರತಿ + ಶಬ್ದಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ + ಪಶ್ಚಾತ್ + ಯಥಾ + ಆನುಪೂರ್ವ್ಯ + ಯೌಗಪದ್ಯ + ಸಾದೃಶ್ಯ + ಸಮ್ಪತ್ತಿ + ಸಾಕಲ್ಯ + ಅನ್ತವಚನೇಷು
ಅನ್ವಯ (ಹಿಂದಿನ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ): ಆಕಡಾರಾತ್ ಏಕಾ ಸಂಜ್ಞಾ · ಪ್ರಾಕ್ಕಡಾರಾತ್ಸಮಾಸಃ · ಸುಪ್ಸುಪಾ · ಅವ್ಯಯೀಭಾವಃ
ಪೂರ್ಣ ವಾಕ್ಯ: ಅವ್ಯಯಮ್ ವಿಭಕ್ತಿ-ಸಮೀಪ-ಸಮೃದ್ಧಿ-ವ್ಯೃದ್ಧಿ-ಅರ್ಥಾಭಾವ-ಅತ್ಯಯ-ಅಸಮ್ಪ್ರತಿ-ಶಬ್ದಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ-ಪಶ್ಚಾತ್-ಯಥಾ-ಆನುಪೂರ್ವ್ಯ-ಯೌಗಪದ್ಯ-ಸಾದೃಶ್ಯ-ಸಮ್ಪತ್ತಿ-ಸಾಕಲ್ಯಾರ್ಥ-ಅನ್ತವಚನೇಷು ಸುಪಾ ಸಹ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಃ ಸಮಾಸಃ

ಅರ್ಥ: 'ವಿಭಕ್ತಿಃ, ಸಮೀಪಮ್, ಸಮೃದ್ಧಿಃ, ವ್ಯೃದ್ಧಿಃ, ಅರ್ಥಾಭಾವಃ, ಅತ್ಯಯಮ್, ಅಸಮ್ಪ್ರತಿಃ, ಶಬ್ದಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ, ಪಶ್ಚಾತ್, ಯಥಾ, ಆನುಪೂರ್ವ್ಯ, ಯೌಗಪದ್ಯ, ಸಾದೃಶ್ಯ, ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸಾಕಲ್ಯಾರ್ಥಃ, ಅನ್ತವಚನಮ್' - ಏತೇಷು ಅರ್ಥೇಷು ವಿದ್ಯಮಾನಮವ್ಯಯಮ್ ಸಮರ್ಥೇನ ಸುಬನ್ತೇನ ಸಹ ಸಮಸ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ಚ 'ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ' ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಾ ಭವತಿ ।
Meaning: An अव्यय that is used in any of these meanings- विभक्तिः (e.g. 'अधि'), समीपम् (near, e.g. 'उप'), समृद्धिः (prosperity, e.g. 'सु') , व्यृद्धिः (deterioration, e.g. 'दुस्','दुर्'), अर्थाभावः (absence, e.g 'निर्'), अत्ययम् (expiry, e.g. 'अति'), असम्प्रतिः (non-presence, e.g. 'अति'), शब्दप्रादुर्भावः (appearance of the word, e.g. 'तत्'), पश्चात् (later, e.g. 'अनु'), यथा (eligibility, e.g. 'यथा'), आनुपूर्व्य (sequentially, e.g. 'अनु'), यौगपद्य (simultaneously, e.g. 'स'), सादृश्य (similarity, e.g. 'स'), सम्पत्ति (appropriate, e.g. 'स'), साकल्यार्थः (entirety, e.g. 'स'), अन्तवचनम् ('till', e.g. 'स') - undergoes a समास with a related सुबन्त, and the समास is called अव्ययीभावसमास.

← ಪಾದ ೨.೧