ಶ್ಲೋಕ ೨೦ - ಅಧ್ಯಾಯ ೧೩ - ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಭಾಗಯೋಗ

ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷಂ ಚೈವ ವಿದ್ಧ್ಯನಾದೀ ಉಭಾವಪಿ ।
ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಗುಣಾಂಶ್ಚೈವ ವಿದ್ಧಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್ ॥ ೧೩-೨೦॥

ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)

ಪದ	ಅರ್ಥ
ಪ್ರಕೃತಿಂ	ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು
ಪುರುಷಂ	ಪುರುಷನನ್ನು
ಚ	ಮತ್ತು
ಎವ	ಕೂಡ
ವಿದ್ಧಿ	ತಿಳಿ
ಅನಾದೀ	ಆದಿಯಿಲ್ಲದವೆಂದು
ಉಭೌ	ಇಬ್ಬರನ್ನೂ
ಅಪಿ	ಕೂಡ
ವಿಕಾರಾನ್	ವಿಕಾರಗಳನ್ನು
ಗುಣಾನ್	ಗುಣಗಳನ್ನು
ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್	ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವುಗಳೆಂದು

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ

ಇಲ್ಲಿಂದ (ಶ್ಲೋಕ ೨೦-೨೪) ಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರಕೃತಿ (ಪ್ರಕೃತಿಂ) ಮತ್ತು ಪುರುಷ (ಪುರುಷಂ) ಇಬ್ಬರೂ (ಉಭೌ) ಆದಿಯಿಲ್ಲದವರು (ಅನಾದೀ) ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ - ಇವೆರಡೂ ಶಾಶ್ವತ ತತ್ವಗಳು, ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರಗಳು (ವಿಕಾರಾನ್) ಮತ್ತು ಗುಣಗಳು (ಗುಣಾನ್ - ಸತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್) ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ (ಪ್ರಕೃತಿಸಂಭವಾನ್) - ಪುರುಷನಿಂದಲ್ಲ. ಇದು ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನದ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ.

---

prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādī ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisambhavān || 13-20||

Word Meanings (Word Level)

Word	Meaning
prakṛtim puruṣam ca eva	and also nature and spirit
viddhi	know
anādī	(as) beginningless
ubhau api	both indeed
vikārān ca guṇān ca eva	and also the modifications and the qualities
prakṛtisambhavān	as arising from nature

Commentary

Krishna now turns (verses 20–24) to explain prakṛti and puruṣa. Both are eternal, uncreated principles. But everything that changes in the world — the modifications and the three guṇas (sattva, rajas, tamas) — arises from prakṛti alone, not from puruṣa. This is the foundational claim of Sāṃkhya philosophy.