ಶ್ಲೋಕ ೨ - ನಿರ್ವಾಣ ಷಟ್ಕಮ್

ನ ಚ ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞೋ ನ ವೈ ಪಂಚವಾಯುಃ
ನ ವಾ ಸಪ್ತಧಾತುರ್ನ ವಾ ಪಂಚಕೋಶಃ ।
ನ ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಂ ನ ಚೋಪಸ್ಥಪಾಯೂ
ಚಿದಾನಂದರೂಪಃ ಶಿವೋಽಹಂ ಶಿವೋಽಹಮ್ ॥

ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)

ಪದ	ಅರ್ಥ
ನ	ಇಲ್ಲ
ಚ	ಮತ್ತು
ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞಃ	ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದ್ದು
ವೈ	ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ
ಪಂಚವಾಯುಃ	ಐದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳು
ವಾ	ಅಥವಾ
ಸಪ್ತಧಾತುಃ	ಏಳು ಧಾತುಗಳು
ಪಂಚಕೋಶಃ	ಐದು ಕೋಶಗಳು
ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಂ	ವಾಕ್ಕು-ಕೈ-ಕಾಲು
ಉಪಸ್ಥಪಾಯೂ	ಜನನೇಂದ್ರಿಯ-ಗುದ
ಚಿದಾನಂದರೂಪಃ	ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪನು
ಶಿವಃ	ಶಿವನು

ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)

ಅಹಂ ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞಃ ನ (ಅಸ್ಮಿ), ಪಂಚವಾಯುಃ ವೈ ನ, ಸಪ್ತಧಾತುಃ ವಾ ನ, ಪಂಚಕೋಶಃ ವಾ ನ, ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಂ ನ, ಉಪಸ್ಥಪಾಯೂ ಚ ನ (ಅಸ್ಮಿ); ಅಹಂ ಚಿದಾನಂದರೂಪಃ ಶಿವಃ ಅಸ್ಮಿ, ಶಿವಃ ಅಸ್ಮಿ.

ನಾನು ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದಲ್ಲ, ಐದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳೂ ಅಲ್ಲ; ಏಳು ಧಾತುಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಐದು ಕೋಶಗಳೂ ಅಲ್ಲ; ವಾಕ್ಕು-ಕೈ-ಕಾಲುಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಜನನೇಂದ್ರಿಯ-ಗುದಗಳೂ ಅಲ್ಲ; ನಾನು ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪನಾದ ಶಿವನೇ, ನಾನೇ ಶಿವನು.

ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)

ನಾನು ಪ್ರಾಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದಲ್ಲ, ಐದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳೂ ಅಲ್ಲ; ಏಳು ದೇಹಧಾತುಗಳಾಗಲಿ ಐದು ಕೋಶಗಳಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ; ಮಾತು, ಕೈ, ಕಾಲುಗಳಲ್ಲ, ಜನನ-ವಿಸರ್ಜನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ಚಿತ್ ಮತ್ತು ಆನಂದವೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗುಳ್ಳ ಶಿವನು, ನಾನೇ ಶಿವನು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ

ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ನೇತಿ ನೇತಿ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶರೀರದೆಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಾಣಮಯ ಕೋಶ ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞಃ (ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದ್ದು) ಮತ್ತು ಪಂಚವಾಯುಃ (ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ). ನಂತರ ಅನ್ನಮಯ ಕೋಶದ ಘಟಕಗಳಾದ ಸಪ್ತಧಾತುಃ (ಏಳು ದೇಹಧಾತುಗಳು) ಮತ್ತು ಕೋಶಪಂಚಕವೇ (ಪಂಚಕೋಶಃ) ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಗೆ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು — ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಂ (ವಾಕ್ಕು, ಕೈ, ಕಾಲು) ಮತ್ತು ಉಪಸ್ಥಪಾಯೂ (ಜನನೇಂದ್ರಿಯ, ಗುದ) — ನಿರಾಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಶ್ಲೋಕ ೧ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ಸ್ಥೂಲ ಪಂಚಭೂತಗಳನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕ ಪ್ರಾಣ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಕೋಶಗಳು, ಮತ್ತು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾ ಆತ್ಮ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಉಪಾಧಿಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪ ಶಿವ ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

(न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायुः
न वा सप्तधातुर्न वा पञ्चकोशः ।
न वाक्पाणिपादं न चोपस्थपायू
चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥)

na ca prāṇasaṃjño na vai pañcavāyuḥ
na vā saptadhāturna vā pañcakośaḥ |
na vākpāṇipādaṃ na copasthapāyū
cidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham ||

---

Sloka 2 - Nirvāṇa Ṣaṭkam

न च प्राणसंज्ञो न वै पञ्चवायुः
न वा सप्तधातुर्न वा पञ्चकोशः ।
न वाक्पाणिपादं न चोपस्थपायू
चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥

na ca prāṇasaṃjño na vai pañcavāyuḥ
na vā saptadhāturna vā pañcakośaḥ |
na vākpāṇipādaṃ na copasthapāyū
cidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham ||

Word Meanings (Word Level)

Word	Meaning
na	not
ca	and
prāṇasaṃjñaḥ	the thing called prāṇa
vai	indeed
pañcavāyuḥ	the five vital airs
vā	or
saptadhātuḥ	the seven bodily constituents
pañcakośaḥ	the five sheaths
vākpāṇipādam	speech, hand, and foot
upasthapāyū	the organs of generation and excretion
cidānandarūpaḥ	of the nature of consciousness-bliss
śivaḥ	Śiva

Anvaya (Phrase Level)

aham prāṇasaṃjñaḥ na (asmi), pañcavāyuḥ vai na, saptadhātuḥ vā na, pañcakośaḥ vā na, vākpāṇipādam na, upasthapāyū ca na (asmi); aham cidānandarūpaḥ śivaḥ asmi, śivaḥ asmi.

I am not the thing called prāṇa, nor indeed the five vital airs; not the seven bodily constituents, nor the five sheaths; not speech, hand, and foot, nor the organs of generation and excretion. I am Śiva, of the nature of consciousness and bliss — I am Śiva.

Translation (Sloka Level)

I am not that which is called prāṇa, nor the five vital airs; I am not the seven bodily constituents or the five sheaths; I am not speech, hands, and feet, nor the organs of generation and excretion. I am of the nature of consciousness and bliss — I am Śiva, I am Śiva.

Commentary

The second verse carries the negation into the subtle body. It first sets aside the prāṇamaya kośa — prāṇa itself and its five forms (prāṇa, apāna, vyāna, udāna, samāna) — then the constituents of the physical frame (the seven dhātus) and the sheaths (pañcakośa) taken together, and finally the organs of action: speech, hands, and feet, and the organs of generation and excretion. Where verse 1 negated the organs of perception and the gross elements, this verse negates prāṇa, the subtle sheaths, and the organs of action — arriving again at the same conclusion: the Self, free of all these coverings, is consciousness and bliss itself, Śiva.