ಶ್ಲೋಕ ೪ - ನಿರ್ವಾಣ ಷಟ್ಕಮ್

ನ ಪುಣ್ಯಂ ನ ಪಾಪಂ ನ ಸೌಖ್ಯಂ ನ ದುಃಖಂ
ನ ಮಂತ್ರೋ ನ ತೀರ್ಥಂ ನ ವೇದಾ ನ ಯಜ್ಞಾಃ ।
ಅಹಂ ಭೋಜನಂ ನೈವ ಭೋಜ್ಯಂ ನ ಭೋಕ್ತಾ
ಚಿದಾನಂದರೂಪಃ ಶಿವೋಽಹಂ ಶಿವೋಽಹಮ್ ॥

ಪದ ಅರ್ಥ (ಪದ ಮಟ್ಟ)

ಪದ	ಅರ್ಥ
ನ	ಇಲ್ಲ
ಪುಣ್ಯಂ	ಪುಣ್ಯ
ಪಾಪಂ	ಪಾಪ
ಸೌಖ್ಯಂ	ಸುಖ
ದುಃಖಂ	ದುಃಖ
ಮಂತ್ರಃ	ಮಂತ್ರ
ತೀರ್ಥಂ	ತೀರ್ಥ
ವೇದಾಃ	ವೇದಗಳು
ಯಜ್ಞಾಃ	ಯಜ್ಞಗಳು
ಅಹಂ	ನಾನು
ಭೋಜನಂ	ಊಟ (ಉಣ್ಣುವ ಕ್ರಿಯೆ)
ಎವ	ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ
ಭೋಜ್ಯಂ	ಉಣ್ಣಲ್ಪಡುವ ಆಹಾರ
ಭೋಕ್ತಾ	ಉಣ್ಣುವವನು
ಚಿದಾನಂದರೂಪಃ	ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪನು
ಶಿವಃ	ಶಿವನು

ಅನ್ವಯ (ವಾಕ್ಯ ಮಟ್ಟ)

ಅಹಂ ಪುಣ್ಯಂ ನ, ಪಾಪಂ ನ, ಸೌಖ್ಯಂ ನ, ದುಃಖಂ ನ (ಅಸ್ಮಿ); ಮಂತ್ರಃ ನ, ತೀರ್ಥಂ ನ, ವೇದಾಃ ನ, ಯಜ್ಞಾಃ ನ (ಅಸ್ಮಿ); ಅಹಂ ಭೋಜನಂ ನ ಏವ, ಭೋಜ್ಯಂ ನ, ಭೋಕ್ತಾ ನ (ಅಸ್ಮಿ); ಅಹಂ ಚಿದಾನಂದರೂಪಃ ಶಿವಃ ಅಸ್ಮಿ, ಶಿವಃ ಅಸ್ಮಿ.

ನಾನು ಪುಣ್ಯವಲ್ಲ, ಪಾಪವಲ್ಲ, ಸುಖವಲ್ಲ, ದುಃಖವಲ್ಲ; ಮಂತ್ರವಲ್ಲ, ತೀರ್ಥವಲ್ಲ, ವೇದಗಳಲ್ಲ, ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲ; ನಾನು ಊಟವೂ ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ, ಉಣ್ಣಲ್ಪಡುವ ಆಹಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ಉಣ್ಣುವವನೂ ಅಲ್ಲ; ನಾನು ಚಿದಾನಂದಸ್ವರೂಪನಾದ ಶಿವನೇ, ನಾನೇ ಶಿವನು.

ಶ್ಲೋಕಾರ್ಥ (ಶ್ಲೋಕ ಮಟ್ಟ)

ನನಗೆ ಪುಣ್ಯವಾಗಲಿ ಪಾಪವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ, ಸುಖವಾಗಲಿ ದುಃಖವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ; ಮಂತ್ರ, ತೀರ್ಥ, ವೇದ, ಯಜ್ಞ ಇವಾವುವೂ ನಾನಲ್ಲ; ನಾನು ಉಣ್ಣುವ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಉಣ್ಣಲ್ಪಡುವ ಆಹಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ಉಣ್ಣುವವನೂ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ಚಿತ್ ಮತ್ತು ಆನಂದವೇ ಸ್ವರೂಪವಾಗುಳ್ಳ ಶಿವನು, ನಾನೇ ಶಿವನು.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಜೋಡಿಗಳನ್ನು — ಪುಣ್ಯಂ-ಪಾಪಂ, ಸೌಖ್ಯಂ-ದುಃಖಂ — ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಕರ್ತೃತ್ವ-ಭೋಕ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದ್ವಂದ್ವಗಳೇ ಹೊರತು ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವಲ್ಲ. ನಂತರ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೇ — ಮಂತ್ರಃ, ತೀರ್ಥಂ, ವೇದಾಃ, ಯಜ್ಞಾಃ — ನಿರಾಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇವು ಸಾಧನಗಳೇ ಹೊರತು ಸಾಧ್ಯವಾದ ಆತ್ಮ ಇವುಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ, ಭೋಗದ ತ್ರಿಪುಟಿಯನ್ನೇ — ಭೋಜನಂ (ಉಣ್ಣುವ ಕ್ರಿಯೆ), ಭೋಜ್ಯಂ (ಉಣ್ಣಲ್ಪಡುವ ವಸ್ತು), ಭೋಕ್ತಾ (ಉಣ್ಣುವವನು) — ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾ, ಆತ್ಮ ಕರ್ತೃ-ಕರ್ಮ-ಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂಬ ತ್ರಿಪುಟಿಗೂ ಅತೀತ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

(न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं
न मन्त्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता
चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥)

na puṇyaṃ na pāpaṃ na saukhyaṃ na duḥkhaṃ
na mantro na tīrthaṃ na vedā na yajñāḥ |
ahaṃ bhojanaṃ naiva bhojyaṃ na bhoktā
cidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham ||

---

Sloka 4 - Nirvāṇa Ṣaṭkam

न पुण्यं न पापं न सौख्यं न दुःखं
न मन्त्रो न तीर्थं न वेदा न यज्ञाः ।
अहं भोजनं नैव भोज्यं न भोक्ता
चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् ॥

na puṇyaṃ na pāpaṃ na saukhyaṃ na duḥkhaṃ
na mantro na tīrthaṃ na vedā na yajñāḥ |
ahaṃ bhojanaṃ naiva bhojyaṃ na bhoktā
cidānandarūpaḥ śivo'haṃ śivo'ham ||

Word Meanings (Word Level)

Word	Meaning
na	not
puṇyam	virtue
pāpam	sin
saukhyam	pleasure
duḥkham	pain
mantraḥ	sacred formula
tīrtham	place of pilgrimage
vedāḥ	the Vedas
yajñāḥ	sacrifices
aham	I
bhojanam	food, the act of eating
eva	indeed
bhojyam	that which is to be eaten
bhoktā	the eater
cidānandarūpaḥ	of the nature of consciousness-bliss
śivaḥ	Śiva

Anvaya (Phrase Level)

aham puṇyam na, pāpam na, saukhyam na, duḥkham na (asmi); mantraḥ na, tīrtham na, vedāḥ na, yajñāḥ na (asmi); aham bhojanam na eva, bhojyam na, bhoktā na (asmi); aham cidānandarūpaḥ śivaḥ asmi, śivaḥ asmi.

I am not virtue, not sin, not pleasure, not pain; not a mantra, not a place of pilgrimage, not the Vedas, not sacrifices; I am not at all the act of eating, nor the food eaten, nor the eater. I am Śiva, of the nature of consciousness and bliss — I am Śiva.

Translation (Sloka Level)

I am neither virtue nor sin, neither pleasure nor pain; I am not mantra, pilgrimage, the Vedas, or sacrifices; I am not the act of eating, nor the food that is eaten, nor the one who eats. I am of the nature of consciousness and bliss — I am Śiva, I am Śiva.

Commentary

The fourth verse first sets aside the paired fruits of action — virtue and sin, pleasure and pain — since these belong to the realm of doership and enjoyment, not to the Self's own nature. It then negates the entire apparatus of ritual religion: mantra, pilgrimage, the Vedas, and sacrifice — these are means, not the Self they are meant to reveal. Finally it negates the whole triad of enjoyment — the act of eating, the food eaten, and the eater — establishing that the Self stands beyond even the structure of agent, object, and action itself.